Make your own free website on Tripod.com

TÜRK SANATI'NI ETKİLEYEN ÜSLUPLAR

Anadolu Dışında Türk Mimarlığı Selçuk Üslubu
Anadolu'da Osmanlı Öncesi Türk Mimarlığı Samarra Üslubu
Selçuklu Mimarlığı Klasik Üslup

Osmanlı Mimarlığı

Bursa Üslubu
Osmanlı Mimarlığı ve Mimar Sinan Barok Dönemi
XX. Yüzyıl Türk Mimarlığı Ampir Üslubu
Birinci ulusal mimarlık dönemi Yeni Klasik Dönem
ikinci ulusal mimarlık dönemi Brütalizm

Barok Dönem

Nurosmaniye Camisi (1748-55) Türk barok üslubunda yapılmış ilk camidir. Tek kubbeli ana uzam ile yuvarlak planlı küçük avludan oluşan bu camideki mihrap bölümü, dışarı doğru çıkıntılıdır. Son cemaat yeri beş kubbelidir. Kubbe kasnağına kadar, birçok pencere açılmasına karşın, caminin içi karanlıktır. Çevresinde, külliyeye ait birçok binanın yanı sıra çok sayıda dükkan vardır. Mimar Tahir Ağa'nın yaptığı Laleli Camisi (1759-63) Türk barok üslubunun görüldüğü ikinci yapıttır. Bu üslubun bir başka örneği, Üsküdar Ayazma Camisi'dir (1760)

Barok üslupta yapılan türbelerden Eyüp'teki Mihrişah Sultan Türbesi (1792) on iki köşelidir; iç ve dış süslemesi de barok üsluptadır. Mihrişah Sultan Sebili (1796) de aynı üslupta yapılmıştır.

Ampir Üslubu Dönemi

XIX. yy'da Avrupa'da yaygınlaşan ampir üslubu, türk mimarlığı'nı da etkilemiştir. İstanbul'daki  Nüsretiye Camisi (1826) bu üsluptaki ilk yapıttır. Yüksek bir kasnak üstüne oturan  tek kubbesi bir hünkar mahfiliyle, değişik görünümdedir. Ortaköy ve Dolmabahçe Camileri (1854), aynı üslupta yapılmışlardır. Bu üslubun türbe mimarisindeki en güzel örneği, Fatih Nakşidil Sultan Türbesi'dir (1817). Daire planlı ve iki katlı olarak yapılmıştır. barok üslupla ampir üslubunun karışımı olan Dolmabahçe Sarayı (1853) Hacı Emin Paşa ve Sarkis Balyan Usta'nın yapıtıdır. Beylerbeyi Sarayı (1865), Çırağan Sarayı (1817), Yıldız Sarayı ve içindeki köşklerin (XIX.yy) yanı sıra, Boğaziçi'nde Kanlıca'da bulunan XVII. yy'a ait Meşruta Yanlısı, Osmanlıların son dönem saray ve ev mimarlık özelliklerini gösteren önemli örneklerdir.

Yeni Klasik Dönem

Sultan Abdüllaziz döneminde, yani XIX. yy'ın ikinci yarısında, yeni klasik üslup adı da verilen karışık bir üslup doğdu. Aksaray Valide Camisi (1871) ve Yıldız'daki Hamidiye Camisi (1886), Mahmut II'nin Divanyolu'ndaki türbesi bu üsluptadır. Mimar Kemalettin  (1870-1927) eski Tük mimarlık değerlerini çağdaş bir üslupta işleyerek yeni klasik adı verilen bir üslupta kimi yapıtlar ortaya koymuştur. Bostancı ve Bebek Camileri ile Mahmut Şevket Paşa Türbesi (1913) onun önemli yapıtları arasındadır. Mimar Kemalettin ayrıca  Sultanhamam Birinci Vakıf Hanı (1818), İkinci ve Üçüncü Vakıf Hanları, Bahçekapı Dördüncü Vakıf Hanı (1916-1926), Şehzadebaşı Beşinci Vakıf Hanı ile Ankara'da bulunan İkinci Vakıf Hanı'nı (1928-30) yapmıştır. Ayrıca, Eyüp Reşadiye Mektebi (1911), Bostancı İbrahim Paşa Mekteb-i İpdidaisi (1913), Çarşamba Fethiye Medresesi (1917), Suudi Arabistan'da Medine Dar-ül-Ulumu (Üniversite, 1915), Ankara Gazi İlk Muallim Mektebi (1927-30), Edirne Garı, Laleli Harikzadegan (Tayyyare) apartmanları (1922) ve İstanbul Gureba Hastanesi (1911-1943) gibi önemli yapıtları yapmış ya da yapımlarına katılmıştır.


XX. YÜZYIL TÜRK MİMARLIĞI

Sultan Reşat döneminde baş mimarlığa getirilen Mimar Vedat Bey (1873-1942), Dolmabahçe Saray'nda onarım çalışmalarına katıldı. Cumhuriyetin ilk yıllarında, Halk Fırkası Mahfeli, Ankara Palas, Sirkeci Büyük Postane, Haydarpaşa ve Moda Vapur İskeleleri, günümüzde yıkılmış olan  Karaköy Deniz Yolları Acentesi ve Karaköy Deniz Hamamları, Macar Konsolosluğu, Sirkeci Mesadet Hanı, Karaköy Sabit Bey Hanı, Karaköy Muradiye Han, İzmit Saat Kulesi, Nişantaşı Mimar Vedat Evleri, Çiftehavuzlar Cemil Topuzlu Köşkü, Kuruçeşme Enver Paşa Köşkü, Yeşilköy Halid Ziya Uşakgil Köşkü ve Ankara Çankaya Gazi Köşkü en önemli yapıtları arasındadır.

Vedat Bey'in çevresinde yetişen Muzaffer Bey (1881-1920) 1909'da şehitler için yapılacak bir anıt konusunda açılan yarışmada birincilik kazandıktan sonra 1914'te atandığı Konya'da Darülmuallim Erkek Lisesi, Darülmuallimat Kız Öğretmen Okulu, Umumi Meclis, Konya Hara binaları gibi yapıtlar verdi.

1900-30 yılları arasında Türkiye'de bulunan ve Sanayi-i Nefise Mektebi'nde (Güzel Sanatlar Akademisi) öğretim üyeliği yapan , birinci ulusal mimarlık döneminin önemli mimarlarından  İtalyan mimarı G.Mongeri'nin gerçekleştirdiği yapılar arasında İstanbul Sentantuan Kilisesi, Maçka İtalyan Sefareti, Maçka Palas, Eminönü Katırcıoğlu Hanı, Nişantaşı Güzel Bahçe Kliniği, Ankara Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü, Ulus Türkiye İş Bankası binası ve Bursa Çelik Palas sayılabilir.

G.Mongeri'nin öğrencisi olan Arif Hikmet Koyunoğlu (1888-1982), ilk olarak Erzurum İttihak ve Terakki Kulübü binasını (1914) yaptıktan sonra, Ankara'da da Etnografya Müzesi'ni gerçekleştirdi (1925-28). Öteki yapıtları arasında Ankara  Türk Ocağı Binası, Ankara Çocuk Esirgeme Kurumu, sonradan İsrail Elçiliği olan Milletvekillerinden Mithat Bey Evi, Celal Bayar'ın, F. Rıfkı Atay'ın evleri, Bursa Tayyare Sineması, Eskişehir Çarşı Camisi, Ortaköy Tütüncü İskender Bey Köşkü, Ziya Gökalp Mezarı vardır.

1927'den sonra çıkarılan bir yasayla birçok yabancı mimar Türkiye'de çalışma olanağı buldu. Alman mimarı Ernst Arnold Egli 1927-55 yılları arasında Türkiye'de bulundu. Ankara Devlet Konservatuvarı, Sayıştay, Zübeyde Hanım Kız Enstitüsü, Irak Sefareti ve Edirne'nin kent planlarını yaptı. Yabancı mimarlar arasında Alman mimarı Hans Poelzing ve Martin Elsaesser en tanınmış olanlardır. Clemens Holzmeister'in yapıtları arasında Milli Savunma Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı binalarıyla Cumhurbaşkanlığı Köşkü, Harp Okulu binası ve Büyük Millet Meclisi binası (1938-60) sayılabilir.

Önemli mimarlarımızdan Seyfi Arkan (1903-66), Atatürk'ün özel mimarı olduktan sonra, Florya'da Cumhurbaşkanlığı Deniz Köşkü, İçişleri Bakanlığı Köşkü, Ankara'da Misafir Köşkü, Tahran'daki Türkiye Büyükelçiliği Binası, Adana Halkevi gibi yapıtlar verdi.

Bir başka önemli mimar da Sedad Hakkı Eldem'dir (1908); Eldem'in İstanbul Fen ve Edebiyat Fakülteleri, Ankara Fen Fakültesi binalarıyla İstanbul Adliye Sarayı ve yabancı mimarlarla birlikte yaptığı İstanbul Hilton Oteli binası önemli yapıtları arasındadır.

1940 yıllarında, yabancı mimarlara karşı başlayan tepki, ikinci ulusal mimarlık döneminin başlamasına yol açtı. Bu dönemin mimarları arasında Sedad Hakkı Eldem ve Emin Onat (1908-61) en önemlileridir. Emin Onat'ın çalışmaları arasında Kepirtepe Köy Enstitüsü, Bursa Vali Konağı, Bursa Uludağ Senatoryumu, İstanbul Sanayi Kalkınma Bankası, İstanbul Moda Deniz Klübü ile mimar Orhan Arda ile birlikte yaptıkları Anıtkabir önemlidir.

Bu dönemde ülkemizde görev alan  Paul Bonatz (1877-1956), Ankara Hava Terminali, Ankara Operası, Ankara Milli Kütüphane, istanbul Taşkışla binasının yeniden düzenlenmesi çalışmalarını gerçekleştirdi. Bu son üç mimarın yapıtları antsal görünümdedir ve ayrıntılara önem verilmiştir.

İkinci Dünya savaşından sonra mimarlar daha çok bağımsız çalışmalar yaptılar ve ulusal mimarlık akımının etkileri zayıfladı. 1950 sonrasında çoğalan okullardan yetişen mimarlar, resmi anlayıştan ayrılarak Türk mimarlık anlayışında yeni arayışlar içine girdiler. Çağdaş bir mimarlık akımı olan brütalizm doğrultusundaki ilk uygulama, Altuğ ve Behruz Çinici'nin Orta Doğu Teknik Üniversitesi binasıdır. Yapı malzemesinin doğal doku ve rengiyle bırakıldığı, hiçbir geometrik kalıba bağlı kalmadan öğelerin işlevsel olarak kullanıldığı bu akımın diğer örnekleri İstanbul Orduevi, Turgut Cansever ve Ertur Yener'in Ankara Türk Tarih Kurumu Binası, Gülay Çilingiroğlu'nun İstanbul Reklam binasıdır.

Değişik biçim arayışları içinde olan ya da çeşitli ülkelerden etkilenen mimarlar arasında Nevzat Erol, Tuğrul Devres, Kemal Ahmet Arü, Yılmaz Sanlı, Ali Kemal Taner Sayılabilir.

1970'lerde modern sonrası akıma uygun yapıtlar arasında Altuğ ve Behruz Çinici'nin Moda'daki apartmanı, Çorum Bin Evler sitesi önemlidir.

Son Yıllarda, kentlerin büyümesi nedeniyle, mimarlar, Oran Sitesi gibi uydu kentler, Datça Tatil Köyü gibi tatil kentleri ve bağımsız üniversite kampüsleri yapımına yönelmişlerdir.

Bkz. Osmanlı Öncesi Türk Mimarlığı - Osmanlı Mimarlığı

Önceki ] Bölüm Başı ] Sonraki ]